अनुक्रमणिका
Volume: 7 Issue- 2, December 2025
भौमोत्पातानाम् अभिज्ञाने संहिताशास्त्रस्य भूमिका
भौतिकवादस्य विकासवादस्य च सिद्धान्तानेव सर्वाग्रे संस्थाप्य तदनुसरणं कुर्वतः आधुनिकजगतः प्रकृतिविषयकस्नेहः अपगत एव इति प्रतीतिर्भवति। तस्मादेव अस्मत्परितः दृश्यमानानां तथाकथितविविधविकासकार्याणां परिणामतः नानाविधसौख्यप्राप्तिस्तु जायते किन्तु प्रकृतेः महान् अपघातः अनेन सम्भवति इत्यपि सर्वविदितमेव। किञ्च स्वीयनानाविधावश्यकतानां परिपूर्तये कियदपि दौष्ट्यमाचरितुं सिद्धः दृश्यते मानवः। प्रकृतिविषयकघोरापराधकारणात् स्वसौख्यसम्पादने च विधीयमानपापवशाच्च नानाविधाः समस्याः उद्भूयमानाः सन्ति। तद्यथा- वैयक्तिक-शारीरिक-पारिवारिक-आर्थिक-सामाजिक-भौगोलिकादयः।
Bharatiya Education Past Present And Future
This research paper explores the evolution of the Bhartiya (Indian) education system tracing its journey from ancient times to the present day and examining its future trajectory. The study delves into the rich traditions of the Gurukul system the influence of colonial rule and the significant shifts in educational policies post-independence. It analyzes the current education landscape in India highlighting its strengths challenges and the role of technology and policy reforms in shaping the future. The paper also discusses the implications of the National Education Policy (NEP) 2020 and other ongoing initiatives aimed at creating an inclusive holistic and forward-looking education system. Through this comprehensive overview the paper aims to provide insights into the past present and future of Bhartiya education reflecting on how it can evolve to meet the demands of a rapidly changing global landscape while retaining its cultural heritage.
राष्ट्रियशिक्षानीति-परिप्रेक्ष्ये शिक्षकस्य भूमिका
शिक्षा मानवसभ्यतायाः आधारस्तम्भमिव तदैतिह्यं विकासयति। शिक्षा सा प्रक्रिया वर्तते येन मनुष्यः वास्तविकस्य यथार्थस्य च स्वरूपं जानाति। सैव आमृत्युपर्यन्तं मनुजेन सह काञ्चन आध्यात्मिकप्रक्रियामुपैति। जीवनं प्रति मनुष्यस्य व्यवहारविचारादिषु नैरन्तर्यपरिवर्तन-परिमार्जनसंशोधनानि एतयैव जायते। शिक्षा सा वर्तते येन संस्कृतिः सभ्यता एवं युगान्तरेषु संचालितज्ञानमेतेषां नवसन्ततिषु संप्रेषणं क्रियते। यथोक्तं आचार्यपादेन कौटिल्येनापि-
राष्ट्रशिक्षानीतेः सन्दर्भे शिक्षकस्य भूमिका
शिक्षा ज्ञानं कौशलं अनुभवं च प्राप्तुं प्रक्रिया अस्ति या व्यक्तिस्य समग्रविकासाय सहायकं भवति । शिक्षा राष्ट्रस्य मेरुदण्डः अस्ति। देशस्य विकासाय शिक्षायाः प्रगतिः अत्यावश्यकी अस्ति । राष्ट्रियशिक्षानीतिः देशस्य शिक्षाव्यवस्थायाः संरचनायाः क्रियाकलापस्य च मार्गदर्शनं कुर्वती योजना अस्ति । अर्थात् यस्य देशस्य शिक्षाव्यवस्था सर्वकारस्य निरीक्षणे चालिता भवति या देशस्य सर्वेषां नागरिकानां कृते समानावकाशान् सुनिश्चितं करोति। अस्य मुख्यं लक्ष्यं भवति यत् सर्वेषां छात्राणां कृते एकं निश्चितस्तरं यावत् गुणवत्तापूर्णशिक्षा सुनिश्चिता भवतु यत्र सर्वेषां जातिः धर्मः लिङ्गः च न कृत्वा शिक्षणस्य अवसरः प्राप्स्यति।
तैत्तिरीयोपनिषदि शिष्यशिक्षायामाचार्यस्यावदानम्-तदानीमिदानीं च
कृष्णयजुर्वेदीयस्य तैत्तिरीयारण्यकस्य सप्तमाष्टमनवमानां प्रपाठकानां नाम तैत्तिरीयोपनिषदिति कथ्यते। तत्र च सप्तमः प्रपाठकः शिक्षावल्ली अष्टमः प्रपाठकः ब्रह्मानन्दवल्ली नवमश्च प्रपाठको भृगुवल्लीत्यस्माभिर्ज्ञायत एव। अस्याञ्चोपनिषदि मानवजीवनभूतसाधनाब्रह्मजिज्ञासासज्ज्ञाननैतिकतागुरुशिष्यसम्बन्धादिविषयविवेचनौज्ज्वल्येन प्रकाशिता। विशेषेण शिक्षावल्ल्यां शिष्यशिक्षायामाचार्यस्यावदानमनवद्यरूपेण प्रकाशितम्। वर्तन्ते निर्मलब्रह्मविद्यानिरूपणचित्तैकाग्रतागुरुकृपादयः शिष्यसमीपेऽत्यन्तावश्यकाः। शिक्षावल्ल्यां विविधोपासनाः शिष्याचार्यसम्बन्धिशिष्टाचाराः निरूपिताः सन्ति।
आर्य शब्द का भाषाशास्त्रीय दार्शनिक एवं सांस्कृतिक अनुशीलन
यह शोध-पत्र ‘आर्य’ शब्द के भाषाशास्त्रीय दार्शनिक सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक विकास का वैदिक युग से लेकर आधुनिक संदर्भों तक विस्तृत अनुशीलन प्रस्तुत करता है। ‘आर्य’ शब्द की व्युत्पत्ति ‘ऋ गतौ’ धातु से मानी गई है जिसका मूल अर्थ गति प्रगति ज्ञान और उन्नति है। वैदिक साहित्य में यह शब्द जाति-निरपेक्ष गुणप्रधान आचरणाधारित और मानवतावादी अर्थ में प्रयुक्त हुआ है।
अभिज्ञानशाकुन्तलमधिकृत्यादर्शान्वेषणम्
कविकुलगुरुकालिदासविरचितं नाटकमभिज्ञानशाकुन्तलं न केवलं प्राच्यानामपितु पाश्चात्त्यानामपि विदुषां प्रेमास्पदं ग्रन्थरत्नमस्ति । विश्वसाहित्ये प्रसिद्धं नाटकमिदं समाजे सच्चारित्र्यं शिक्षयति । मानवनिवहानामादर्शञ्चोपदिशति । राज्ञा केन प्रकारेण भाव्यम् ? युवतीनां चरितं कीदृशमपेक्षितम् ? समाजे कथं वर्तितव्यम् ? इत्यादयः सर्वेऽपि विषया नाटककृता नाटके सन्निविष्टाः सन्ति । विषमपरिस्थितावपि सत्पुरुषाः स्वचारित्र्यं न दूषयन्ति धर्मस्य मर्यादाया आदर्शस्य नीतेश्च मार्गो दुष्करो भवति ।
राष्ट्रियशिक्षानीति-परिप्रेक्ष्ये शिक्षकस्य भूमिका
व्यक्तित्वस्य विकासाय भाषाकौशलमावश्यकम् । उत्तमा स्पष्टा च भाषा उत्तमव्यक्तित्वस्य प्रतीका भवति । एवं सर्वं विचिन्त्येव राष्ट्रियशिक्षानीतौ 2020 भारतीयभाषाशिक्षणस्य महत्त्वं प्रतिपादितमस्ति ।अत एषा शिक्षानीति बहुभाषितायाः प्रोत्साहनाय त्रिभाषिकनियमस्य क्रियान्वयनाय बद्धपरिकरास्ति । भारतीयभाषाणां शिक्षणेषु संस्कृतभाषाशिक्षणं महत्त्वपूर्णम् । संस्कृतभाषाशिक्षणस्य विषयेऽपि राष्ट्रियशिक्षानीतौ प्रावधानानि सन्ति । राष्ट्रियशिक्षानीते अनेके सिद्धान्ता संस्कृतभाषाशिक्षणे एवं साहित्यशिक्षणे एव सम्मिलिता सन्ति । अत राष्ट्रियशिक्षानीतौ संस्कृतशिक्षणस्य स्थानविशेषम् ।
बौद्धकालीन स्त्री शिक्षा की प्रासंगिकता
स्त्री किसी भी सभ्यता राष्ट्र एवं समाज की अनिवार्य सहगामिनी है। उसके अभाव में किसी भी सभ्यता का उद्भव संवर्धन तथा विकास सम्भव नहीं है। अतः शिक्षा दर्शन और संस्कृति के समग्र अध्ययन में समाज के इस अर्द्धांश की उपेक्षा कदापि उचित नहीं मानी जा सकती। ज्ञान-विज्ञान सभ्यता संस्कृति धर्म दर्शन तथा सामाजिक-नैतिक व्यवस्था के निर्माण में बौद्धकालीन अनेक विदुषियों का योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहा है। इसी क्रम में उस युग की स्त्री-शिक्षा व्यवस्था का विशद अवलोकन आवश्यक प्रतीत होता है।
भारतीय शिक्षा व्यवस्था में राष्ट्रीय शिक्षा नीति–2020 एक मानववैज्ञानिक एवं समालोचनात्मक विश्लेषण
राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 (National Education Policy 2020) स्वतंत्र भारत की तीसरी शिक्षा नीति है जिसे लगभग 34 वर्षों के लंबे अंतराल के बाद लागू किया गया है। यह नीति भारतीय शिक्षा-व्यवस्था को 21वीं सदी की सामाजिक आर्थिक और तकनीकी आवश्यकताओं के अनुरूप पुनर्गठित करने का एक व्यापक प्रयास है। राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 का प्रमुख उद्देश्य शिक्षा को अधिक समावेशी समानतापूर्ण लचीला बहुविषयक कौशल-आधारित और रोजगारोन्मुख बनाना है। प्रस्तुत शोध-पत्र का उद्देश्य राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के प्रमुख प्रावधानों का गहन विश्लेषण करना तथा यह मूल्यांकन करना है कि यह नीति भारतीय समाज में विद्यमान सामाजिक असमानताओं
ईसीसीई के सन्दर्भ में प्राचीन भारतीय दृष्टिकोण और राष्ट्रीय शिक्षा नीति (NEP 2020)
राष्ट्रीय शिक्षा नीति २०२० प्रथम खंड के प्रथम अध्याय में प्रारम्भिक बाल्यावस्था में देखभाल एवं शिक्षा (ECCE) की बात करती है। प्रारम्भिक बाल्यावस्था में देखभाल और शिक्षा (ECCE) कोई नविन पद्धति नहीं है जो शिक्षा नीति द्वारा बनाई गई हो अपितु प्राचीन काल से भारतीय परम्परा में चलती आ रही शिशुओं की लालन-पोषण से संबद्ध चर्चा है जो कि शिक्षा से विस्मृत हो गई थी। राष्ट्रीय शिक्षा नीति २०२० शिक्षा का प्रारम्भ नर्सरी कक्षा से करती है। यह नीति प्राथमिक एवं माध्यमिक शिक्षा व्यवस्था (१०+२) को बदलकर प्रारंभिक प्राथमिक माध्यमिक एवं उच्च माध्यमिक (५+३+३+४) में शिक्षा व्यवस्था को विभाजित करती है। इस पद्धति में प्रथम कक्षा से पूर्व नर्सरी एवं प्रारंभिक शिक्षा से सम्बंधित अन्य दो वर्गों को शिक्षण पद्धति में जोड़ा गया है।
Re-envisioning the Teacher’s Role under the National Education Policy 2020 A Paradigmatic Shift
India’s National Education Policy 2020 (NEP 2020) emphasizes a shift from content-heavy instruction to holistic experiential and value-based learning rooted in India’s cultural heritage. Central to this transformation is the teacher — envisioned not merely as a content-deliverer but as a facilitator leader motivator mentor and nation-builder. This paper elaborates on the teacher’s evolving role under NEP 2020 through the lens of educational reforms and Indian philosophical thought particularly Indian Knowledge System. It asserts that NEP 2020 is deeply aligned with the ancient Indian conceptualization of the guru combining timeless wisdom with modern educational demands.
The Evolving Role of the Teacher in NEP 2020 An Architect of India' s Educational Transformation
The National Education Policy (NEP) 2020 heralds a transformative vision for Indian education positioning teachers not only as facilitators of learning but as the linchpin in reimagining the school ecosystem. This paper explores the evolving role of teachers under NEP 2020 grounded in the policy’s holistic multidisciplinary and child-centric philosophy. Drawing upon specific references from NEP chapters and sections it highlights the teacher’s role as an educator mentor community mobilizer and lifelong learner.
Role of a Teacher in the Context of the National Education Policy-2020
The National Education Policy (NEP) 2020 of India represents a revolutionary framework that fundamentally redefines the role of teachers in the educational ecosystem. This research paper examines the multifaceted responsibilities and expectations placed upon educators under this transformative policy. The study analyzes how NEP 2020 positions teachers as catalysts for holistic development emphasizing their role in fostering critical thinking creativity and 21st-century skills among students. Through comprehensive analysis of policy documents and contemporary research this paper identifies key areas of transformation including continuous professional development technology integration multilingual education and competency-based assessment. The findings reveal that teachers are expected to evolve from traditional knowledge transmitters to facilitators of experiential learning mentors and lifelong learners themselves.
The Role of the Teacher in the Context of the National Education Policy (NEP)
The core objective of the Indian education system is not merely knowledge acquisition but the holistic development of the student. The " National Education Policy 2020" (NEP 2020) is a comprehensive framework focused on quality education value-based approaches and skill development. This policy emphasizes mother tongue-based learning a multidisciplinary approach the use of technology and the incorporation of moral values. For the successful implementation of this policy the role of the teacher is central.
The Power of Parental Compassion Fostering Emotional Well-being Through Samanya- Vishesha Siddhanta
Since a child' s family is their main support system it has a big impact on their learning and how they interact with others. Understanding the role of parental compassion in shaping a child' s behavior through the lens of Samanya-Vishesha Siddhanta gives a fresh perspective on this ancient and widely applicable Ayurvedic concept. Applying this theory can help solve many modern problems. Parenting is a skill that many parents don' t realize is important. It requires a lot of attention and care and it directly affects a child' s feelings thoughts and actions as well as their overall growth and well-being. Poor parenting leads to problems like anxiety stress and other mental health issues. It also slows down a child' s development. In today' s world where parents often work long hours and have little time with their children kids might feel lonely and sad. This is a serious issue that needs more attention.
Living the Vision of NEP 2020 Multilingualism Cultural Diversity and Multidisciplinary Learning in Indian Classrooms
The National Education Policy 2020 (NEP 2020) serves as a blueprint for a transformative educational journey moving India from a " factory-model" of schooling to a " holistic-learning" ecosystem. This research explores the triad of Multilingualism Cultural Diversity and Multidisciplinary Learning as the primary drivers of this change. By synthesizing current pedagogical theories with practical classroom interventions this paper provides a roadmap for educators and policymakers. It highlights how linguistic flexibility the integration of Indian Knowledge Systems (IKS) and the removal of rigid disciplinary silos can enhance cognitive development and social cohesion.
ENVIRONMENTAL VALUES IN CLASSICAL SANSKRIT TRADITION
Sanskrit literature presents a profound and holistic vision of environmental ethics rooted in the moral spiritual and philosophical worldview of ancient India. This study explores the rich eco-ethical consciousness embedded in Vedic Epic Puranic Dharmashastra and classical Sanskrit literary texts. This vision revolves on cosmic interdependence viewing humans animals plants and nature as essential parts of a unified moral system. Concepts such as Vasudhaiva-kutumbakam ahiṃsā (non-violence) ānṛśaṃsya (compassion) yajña (sacrifice as mutual sustenance) and self-restraint shape an ethical framework that promotes harmony between humanity and nature. Texts like the Ṛgveda Mahābhārata Rāmāyaṇa Bhagavadgītā Manusmṛti Arthaśāstra Pañcatantra and works of Kālidāsa and Bāṇabhaṭṭa articulate respect for forests animals and all forms of life emphasizing protection moderation and gratitude.